مسجد جامع ورامین

مسجد جامع ورامین از مساجد ایران اوج هنر معماری ایلخانی را به رخ بیننده می­‌کشد. این مسجد را با نام مسجد جمعه ورامین نیز می‌شناسند. بنا از لحاظ تاریخی یکی از مهمترین بناهای مذهبی ایران محسوب می‌­شود.  این بنا از مساجد جامع ایران یکی از جاذبه‌­های تاریخی و دیدنی استان تهران است. در این مطلب از تاریخچه و معماری و تزئینات مسجد جامع ورامین تهران از مساجد جامع ایران می­‌گوییم. حال و روز امروز آن را برای شما توصیف خواهیم کرد و در انتها راهنمای مسیر رسیدن به این مکان را برایتان ترسیم خواهیم کرد.

زیبایی مسجد جامع ورامین
زیبایی مسجد جامع ورامین

مسجد جامع ورامین زمان حال

در حال حاضر دور ساختمان مسجد دیوار کشیده‌­اند. این دیوار نقش حفاظ را به عهده دارد که البته این حفاظ در گذشته وجود نداشته است. در ایوان جنوبی کتیبه‌ای وجود دارد که شرح مرمت­‌ها و تعمیرات شاهرخ تیموری در آن نوشته شده است. این بنا در طول زمان از گزند حوادث دور نمانده است. دو مناره آن از بین رفته است. رواق‌­های غربی تا حدی ویران شده است. در وضعیت فعلی پیرامون میان­سرای مربع شکل مسجد که حوضی در میان دارد، چهار ایوان به همراه رواق­‌های آن باقی مانده است.

کاشی کاری مسجد جامع ورامین
کاشی کاری مسجد جامع ورامین

مادام دیولافوا همسر مارسل دیولافوا، باستان­شناس معروف فرانسوی است. او بارها به ایران سفر کرده است. سفرنامه معروفی نیز دارد که روایت سفرهای وی به شهرهای مختلف ایران را بیان می­‌کند. او طرح‌­های جالب و  خوبی از ایوان شرقی و نمای بیرونی مسجد زده است. این طرح یک نمای کلی از تصویر مسجد جامع آن روزگاران ورامین به ما می­‌دهد. در سفرنامه مادام دیولافوا به پوسته مینایی خارجی گنبد مسجد اشاره شده است. اما در حال حاضر هیچ اثری از آن گنبد باقی نمانده است.

مقرنس مسجد جامع ورامین
مقرنس مسجد جامع ورامین

تاریخچه مسجد جامع ورامین

سلطان محمد خدابنده معروف به الجایتو، از دوران سلطنت خود آثار معماری کم نظیری در ایران به جای گذاشته است. یکی از آن آثار، مسجد جامع ورامین است. که وی در زمان حیاتش دستور ساخت آن را صادر کرد. اما عمر وی قد نداد تا بتواند تمام شدن بنا را ببیند. پس از مرگ وی، پسر و جانشین او سلطان ابوسعید بهادرخان در سال ۷۲۲ هجری قمری دستور داد تا ساخت مسجد را به پایان برسانند. اما ظاهرا به دلیل جنگ­‌هایی که سلطان سعید درگیر آن بوده است، بنا باز هم توفیق تکمیل پیدا نمی‌­کند. بخش‌­های پایینی محراب و گچبری‌­های آن قسمت، ناتمام باقی مانده است. البته بعضی معتقدند که گچبری‌­ها پایان یافته و بعدها تخریب شده است.

معماری مسجد جمعه ورامین
معماری مسجد جمعه ورامین

مسجد جامع ورامین در سال ۸۱۵ هجری به دستور شاهرخ تیموری مرمت شده است. در دوران معاصر نیز پدر معماری سنتی ایران، یعنی محمد کریم پیرنیا به مرمت این مسجد همت گماشت. اما شدت تخریب در آن بالا بوده است. امروزه تنها کاری که برای جلوگیری از تخریب این بنا صورت گرفته است، نصب یک داربست است. جالب است بدانید، زمانی که خیلی از بناهای مهم کشور هنوز به ثبت ملی نرسیده بودند، این بنا در سال ۱۳۱۰ ثبت ملی شد.

محوطه مسجد جامع ورامین
محوطه مسجد جامع ورامین

نقش مساجد جامع در گذشته

مساجد جامع در دوران اسلامی نشان از عظمت و آبادانی یک شهر داشته است. یعنی هر چه مسجد جامع یک شهر باشکوه­تر و با عظمت­تر بنا می­‌شده است، بر اعتبار آن شهر افزوده می­شد. از همین رو بهترین معماران و هنرمندان را برای ساخت این مساجد انتخاب می­‌کردند.

مراکز مهم شهر همچون بازار، ارگ حکومتی و ساختمان­‌های مهم شهر در اطراف مساجد جامع ساخته می­‌شد. این مساجد هسته مرکزی شهر را تشکیل می‌دادند و قلب شهر در این قسمت تپیده می­‌شد. در واقع مساجد در سرزمین­‌های اسلامی به جز نقش مذهبی، نقش سیاسی و اجتماعی نیز در جامعه آن دوران داشته‌­اند.

کتبیبه های مسجد جامع ورامین
کتبیبه های مسجد جامع ورامین

مسجد جامع ورامین نیز از این قاعده مستثنا نیست. این مسجد در دوران ایلخانیان در شهر ورامین که چهل کیلومتر با تهران فاصله دارد، ساخته شد. شهر ورامین همیشه مرکز کشاورزی بوده است. ورامین برعکس خیلی از شهرهای دیگر ایران زمان حمله مغول از گزند حملات در امان ماند. از آنجا که به عنوان یکی از شهرهای مهم مغول­‌ها انتخاب شده بود، آبادتر نیز شد. به همین دلیل خیلی از مردمان ری و اطراف، به ورامین کوچ کردند. با گسترده‌­تر شدن آن، ورامین از قریه‌­ای بزرگ به یک شهر تبدیل گشت.

این مسجد کاملا در محور طولی خیابان ورامین قرار گرفته است. ورامین در گذشته روی دشتی هموار قرار داشته است. ارتفاع ساختمان ها در آن دوره کوتاه بوده است. گنبد بزرگ و باشکوه مسجد راهنمای خوبی برای مسافران در راه، محسوب می‌­شده است.

داخل مسجد جامع ورامین
داخل مسجد جامع ورامین

معماری مسجد جامع ورامین

مسجد جامع ورامین نمونه‌­ای از معماری مسجد سنتی در ایران می­‌باشد. می­‌توان تکامل معماری اسلامی را در این مسجد مشاهده نمود. در ایوان رفیع و زیبای مسجد، کتیبه­‌های نفیسی وجود دارد، کتیبه­‌های سوره جمعه در متن و در پیرامون، کتیبه­‌های کوفی و گچبری آن دوره حک شده است. کتیبه‌­ها شامل انواع نقشه‌ای اسلیمی و خط­های عربی و کوفی و فارسی می­‌باشد. در بالای محراب تا قسمت گوشواره­‌ها هیچ کاشیکاری دیده نمی‌­شود.

فضای مسجد جامع ورامین
فضای مسجد جامع ورامین

کاشی‌کاری­‌ها در قسمت سردر اصلی مسجد و در زیر قوس اصلی آن دیده می‌­شوند. دو ستون تزیینی که از دو طرف قوس تا بالا و راس آن کشیده شده است. در سردر حرم هم زیر قوس نیم گنبد، از پایه قوس تا راس آن از دو طرف و به صورت کامل کاشیکاری شده است.

زیبایی مسجد جامع ورامین
زیبایی مسجد جامع ورامین

گچبری­‌های این بنا بسیار جالب توجه است. نقش‌­های تزئینی و ترکیبی متنوع و بی نظیری که از ترکیب نقش­‌های اسلیمی، هندسی و گیاهی با هم به وجود آمده‌­اند. داخل هر نقش نیز با نقش­ه‌ای تزئینی دیگر پر گشته است. تزئینات بنای مسجد تنها از نقش‌­های دوره اسلامی بهره نگرفته است، بلکه تلفیقی از کهن­ترین نقش­های باستانی ایران مثل چلیپا و نقوش دوره اسلامی است.

تزئینات مسجد جامع ورامین
تزئینات مسجد جامع

مصالح به کار رفته در مسجد جامع ورامین

در ساخت مسجد جامع ورامین از مصالح محلی استفاده شده است. این مصالح به کار رفته در بنا، شامل آجر تراشدار و آجرهای مخصوص، ملات و ساروج می‌باشد. آجر از مصالح با ارزش دوره مغول و تیموری به حساب می­‌آمده است. عموما آجرها را از گل رس معمولی تهیه می‌­کرده‌اند. آجر تراشدار، خشت تری است، که در قالب معمولی می‌­تراشند و با چاقو یا سیم، شکل آن را تغییر می­دهند و بعد می­‌پزند.

محراب مسجد جامع ورامین
محراب مسجد جامع

آجرهای مخصوص نیز به شکل‌­های مختلفی هستند که برای بخش­‌های مختلف و ویژه بنا، قالب­‌گیری می­‌شوند. آجرهای قالب­گیری شده نشان­‌دهنده این هستند که این آجرها یا در خود بنا یا در نزدیکی آن قالب گرفته شده‌­اند. همچنین آنها را با کمال دقت پیش­بینی و طراحی کرده‌­اند.

سقف داخلی مسجد جامع ورامین
سقف داخلی مسجد جامع

ساروج نوعی ملات است که از گرد آهک، خاکستر، خاک رس، ماسه بادی و آب تشکیل می­‌شود. البته جالب است که بدانید، گفته می­‌شود در ساخت این ملات از شیره انگور و تخم پرندگان استفاده کرده‌­اند.  این ملات را کاملا با هم مخلوط کرده و ورز می­‌دادند، تا بعد از استفاده آن در بنا جمع نشود و به اصطلاح نترکد. این ملات استحکام زیادی دارد. برای همین در خیلی از بناهای آن دوران از این ملات استفاده می‌­نمودند.

آجرچینی مسجد جامع ورامین
آجرچینی مسجد جامع ورامین

از دیگر مصالح به کار رفته، چوب است. بیشتر این چوب­‌ها به شکل قطعات دراز و مدور به کار رفته‌­اند. در بناهای دوره­‌های قبل از ایلخانیان، استفاده از چوب در بناها به این صورت، متداول بوده است. این چوب­ها ساختمان را حفظ می­‌کردند و در مقابل خطرات و آسیب­‌های ناشی از زلزله حفظ می­‌کردند. همچنین از فرو نشست بنا بر روی پی خود جلوگیری می‌­نمودند.

عکس مسجد جامع ورامین
عکس مسجد جامع ورامین

پلان مسجد جامع ورامین

ساختمان این مسجد مستطیل شکل است. طول آن حدود ۶۶ متر و عرض آن ۴۳ متر می‌­باشد. نقشه و پلان این بنا ساده طراحی شده است. سردر ورودی آن در ابتدای محور طولی و در بخش شمالی مسجد قرار گرفته است.

دیواره مسجد جامع ورامین
دیواره مسجد جمعه ورامین

این مسجد به صورت چهار ایوانی بنا شده است. ضلع شمالی به وسیله ایوان های شرقی و غربی به ضلع جنوبی مسجد راه دارد. نمازخانه نیز در ضلع جنوبی مسجد قرار گرفته است. اما امروزه اطراف مسجد کاملا خالی می­‌باشد و مشخص نیست که در گذشته معماری اطراف چطور بوده است.

در میان هر کدام از اضلاع چهارگانه صحن یک ایوان بنا شده است. در اطراف هر کدام از این ایوان­ها، رواق­‌هایی موجود است. این رواق­ها مسیر دسترسی به داخل ایوان­ها و صحن هستند. راهرو ورودی به ایوان شمالی ختم می­شود و بعد آن، وارد حیاط مرکزی مسجد می‌­گردد.

حیاط مسجد جامع ورامین
حیاط مسجد جامع ورامین

صحن مسجد حیاطی مستطیل شکل دارد و در وسط حیاط حوضی مشابه حوض­‌های وسط قلعه­‌ها و رباط­‌ها وجود دارد. دور تا دور حوض، دارای پاشویه می­‌باشد.

سقف مسجد با گنبدی دو پوسته پوشیده شده است. در حال حاضر خود گنبد تقریبا فرو ریخته است. از آن آهیانه ای به جای مانده که گنبد ناری نامیده می‌­شود. طاق­‌های آهنگ، چهار بخش شبستان مسجد را پوشانده است.

طاق‌­های این بنا اصولا به صورت استوانه­‌ای و جناغی ساخته شده‌­اند. فضای زیر گنبد را محرابی تشکیل داده است که دارای گچبری مفصلی می­‌باشد. این محراب در زمان مرمت­‌های میرزا شاهرخ ساخته شده است. البته ساخت آن ناتمام مانده است.

عکس مسجد جامع شهر ورامین
عکس مسجد جامع شهر ورامین

تزئینات مسجد جامع ورامین

تمامی تزئینات مسجد جامع ورامین شامل نقوش گیاهی، هندسی و خوشنویسی می­‌شوند. اکثر آنها با کاشی معقلی به رنگ لاجوردی و فیروزه­ای تزئین شده‌­اند. این تزئینات شکوه مسجد را چند برابر کرده است. آرایه‌­های مسجد پیرو اصول شیوه آذری می­‌باشد. شیوه آذری در واقع کاربرد ترکیبی آجر-کاشی معقلی و آجر مهری است.

پیچیدگی نقوش هندسی و تنوع آن به واسطه اجرا با آجر و یا ترکیب آجر و کاشی بسیار زیاد است. تزئینات هندسی به صورت ریز و درشت به شکل نوارهای باریک در ایوان­‌ها و سردر مسجد به کار رفته است. همچنین نقش هشت ضلعی و نماد شمسه نیز در جای جای مسجد به کار رفته است.

تزیینات مسجد جامع ورامین
تزیینات مسجد جامع ورامین

هر کدام از این تزئینات در مفاهیم اسلامی دارای معانی و مفاهیم زیادی هستند. برای مثال شمسه نمادی از خورشید است. در واقع بیان کننده الوهیت و نور وحدانیت می‌­باشد که در مسجد تجلی یافته است. نقوش شمسه در این مسجد به صورت پنج پر و هشت پر طراحی شده است. عدد پنج در زندگی انسان و در سنت اسلامی دارای اهمیت بوده است و نشان‌­دهنده اصول پنج­گانه دین اسلام است. نماز یومیه پنج نوع است. احکام اسلام پنج دسته هستند و….. عدد هشت نیز عدد آسمانی دین اسلام می‌­باشد. چرا که گفته می­شود بهشت هشت درب دارد و هشت فرشته عرش الهی را حمل می­‌نمایند.

گچ بری های مسجد جامع ورامین
گچ بری های مسجد جامع ورامین

زیباترین گچبری‌­های این مسجد در بالا و بدنه اطراف محراب به کار رفته است.

درب جوبی مسجد جامع ورامین
درب جوبی مسجد جامع

این گچبری­‌ها با نقش­های گل و بوته، و به شکل برجسته ایجاد گشته‌­اند. این نقوش اسلیمی ترکیبی از معماری ایران باستان و معماری ایران دوران اسلامی هستند.

کاشیکاری مسجد جامع ورامین
کاشیکاری مسجد جامع ورامین

ساعات بازدید از مسجد جامع ورامین

با توجه به این موضوع که، مسجد مرمت شده و امروزه محل برپایی نماز برای نمازگزاران است، بازدید از این مسجد با شکوه همه روزه امکان­پذیر است. در نتیجه هزینه‌­ای نیز در بر ندارد. شما می­‌توانید به صورت رایگان داخل این مکان مذهبی شوید و از تماشای هنر معماری به کار رفته در اینجا حظ کافی ببرید.

آجرکاری مسجد جامع ورامین
آجرکاری مسجد جامع ورامین

مسیر دسترسی به مسجد جامع ورامین

برای رفتن به این مسجد تاریخی که در استان تهران واقع شده است، باید به ورامین بروید. سپس خود را به خیابان شهید بهشتی برسانید. در تقاطع خیابان مسجد جامع، نمای مسجدی بزرگ و آجری را خواهید دید. با این حال در بخش زیر لوکیشن دقیق مسجد جمعه ورامین آورده شده است.

مسجد جامع ورامین
مسجد جامع ورامین

مساجد جامع ایران

از دیگر مسجدهای جامع ایران می‌توان مسجد جامع اصفهان، مسجد جامع یزد، مسجد جامع فهرج، مسجد جامع نایین، مسجد جامع ارومیه، مسجد جامع گلپایگان، مسجد جامع اردکان، مسجد جامع قائن، مسجد جامع اردستان، مسجد جامع عتیق شیراز، مسجد جامع کاشان و مسجد جامع ابرکوه اشاره کرد.

معماری مسجد زیبای جامع ورامین
معماری مسجد زیبای جامع ورامین

آب و هوای شهر ورامین

استان تهران در پهنه‌ی خود شهرها و اقالیم مختلفی را جای داده است. در این بخش به آب و هوا و شرایط جوی شهرستان ورامین اشاره شده است. برای اطلاع از شرایط آب و هوایی این شهر در هر روز، می‌توانید به این بخش مراجعه کرده تا از شرایط دمایی این شهر در هر روز آگاهی یابید.

ورامين آب و هوا

لوکیشن دقیق مسجد جامع ورامین

در بخش‌های بالا به آدرس و مسیرهای دسترسی به این مسجد تاریخی اشاره شده است. با مراجعه به این بخش و با کمک نرم افزار گوگل مپ گوشی همراه هوشمندتان تا رسیدن به این مسجد زیبا را مسیریابی کنید.

اگر روش استفاده از گوگل مپ را نمی‌دانید، بر روی این لینک کلیک(لمس) کرده تا شما را در روش استفاده از این نرم افزار یاری رساند.

عکس‌های این محتوا را جناب آقای رضا محمدی و استاد جناب آقای صادق میری عزیز بزرگوار ثبت نموده‌اند.

منابع

برای نوشتن و نگارش مطالب مهمی همچون مسجد تاریخی ورامین، نیاز به بررسی و مطالعات بسیاری ست. در این محتوا سعی شده تا از منابع مرجع و معتبری استفاده شود. در زیر به برخی از این منابع اشاره شده است.

  • تاریخ مغول، نوشته عباس اقبال آشتیانی
  • سبک شناسی معماری ایرانی، نوشته محمد کریم پیرنیا
  • سفرنامه مادام دیولافوا، نوشته جین دیولافوا
  • معماری مساجد جهان، نوشته پروچازکا
امتیاز شما به این صفحه:

مسجد جامع ورامین

مسجد جامع ورامین یادگاری از دوران الیخانان از جاهای دیدنی استان تهران است. در مطلب بالا به معرفی، تاریخچه، ساعت بازدید و آدرس مسجد جامع ورامین پرداختیم.

درحال ارسال
امتیاز دهی کاربران
4.63 (8 رای)